آغازی بر یک پایان

فضول و عقول- آية الله جوادي آملي (4)
نویسنده : مهاجر - ساعت ۱۱:٢۸ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٢ آذر ۱۳۸٥
 

بسم الله هادی المضلین !

يكى از موانع مهم تهذيب نفس و سير و سلوك الى الله آن است كه ما همواره به بيرون از خود مى‌نگريم و از خود غافليم و در حقيقت فضول هستيم نه عقول؛ فرق فضول و عقول اين است كه انسان عقول، ابتدا به درون و آنگاه به بيرون، ولى انسان فضول، همواره به بيرون از خود مى‌نگرد و اين، مشكل ماست كه شرحش در يكى از خطبه‌هاى مبسوط على عليه السلام كه هنگام قرائت آيه مباركه: يا ايها الانسان ما غرك بربك الكريم(1) ايراد فرمودند، آمده است. آن حضرت مى‌فرمايند: اى انسان چه چيز تو را بر گناه جرات داده و چه چيز تو را در برابر پروردگارت مغرور ساخته و كدامين عامل تو را بر هلاكت خويشتن علاقه‌مند كرده است؟ مگر اين بيمارى تو بهبود نمى‌يابد و يا اين خوابت بيدارى ندارد؟ چرا همان گونه كه به ديگران رحم مى‌كنى، به خود رحم نمى‌كنى؟ تو كه هر گاه كسى را در آفتاب سوزان بيابى، بر او سايه مى‌افكنى و هر گاه بيمارى را ببينى كه سخت ناتوان گشته، از سر رحم بر او مى‌گريى، پس چه چيز تو را بر اين بيماريت شكيبايى بخشيده و بر اين مصائبت صبور ساخته و چه چيز تو را از گريه بر خويشتن تسلى داده؟ در حالى كه هيچ چيز براى تو عزيزتر از خودت نيست... اين خواب غفلتى كه چشمت را فرا گرفته، با بيدارى برطرف ساز... . كسى كه با داشتن چندين لباس، برهنه باشد و آنگاه برهنه‌اى را در رهگذر ببيند و به حال او اشك بريزد عاقل نيست. اميرالمؤمنين عليه السلام در اين خطبه پس از تبيين مثل به ممثل پرداخته، مى‌فرمايد: اگر نقصى را در ديگران يا غفلتى را از ديگران مشاهده كنيم، متاثر شده رنج مى‌بريم، اما هرگز به درون خود سر نمى‌زنيم كه آيا ما هم گرفتار اين غفلت و گناه هستيم يا نه: يا ايها الانسان ما جراك على ذنبك و ما غرك بربك و ما انسك بهلكة نفسك؟ اما من دائك بلول، ام ليس من نومتك يقظة؟ اما ترحم من نفسك ما ترحم من غيرك...؟(2) فضول كسى است كه كار زايد مى‌كند؛ ولى اگر عقل حاكم باشد و انسان خود را اصلاح كند، اصلاح ديگران، جزو حسن خلق مى‌شود.

ما وقتى موظفيم ديگران را اصلاح كنيم كه خود را اصلاح كرده باشيم؛ اما اين، مقدمه‌اى تحصيلى است نه حصولى و بهانه به دست تاركان امر به معروف و نهى از منكر نمى‌دهد؛ هيچ كس حق ندارد بگويد: چون خود را اصلاح نكرده‌ام نبايد جامعه را اصلاح كنم؛ زيرا انسان، موظف است هر چه سريعتر خود را اصلاح كند. گاهى مى‌گوييم: ما كه پزشك نيستيم، حق طبابت نداريم، اين سخن، حق است و كسى هم نبايد تحصيل پزشكى را بر ما تحميل كند؛ چون تحصيل آن، سن، امكانات و استعداد خاصى مى‌خواهد و مقدور هر كسى نيست. پس اگر نتوانستيم بيمارى را درمان كنيم، عذر ما موجه است، چون مقدور ما نيست؛ اما اگر كسى مشكل اخلاقى داشته باشد، ما نمى‌توانيم بگوييم چون خود را اصلاح نكرده‌ايم نمى‌توانيم به اصلاح او اقدام كنيم؛ چون انسان همواره موظف است خود را اصلاح كند. اصلاح نفس، مقدور همه ماست وگرنه خداوند آن را بر ما واجب نمى‌كرد. البته در آغاز، دشوار است، ولى سختى آن كاذب است و در درون هر كاذبى، صادقى نهفته است. چيزى كه سختى آن دروغ است، آسانى آن راست است.

اى انسان چه چيز تو را بر گناه جرأت داده و چه چيز تو را در برابر پروردگارت مغرور ساخته و كدامين عامل تو را بر هلاكت خويشتن علاقه‌مند كرده است؟

بنابراين، اصلاح نفس، آسان است و انسان مى‌پندارد دشوار است. از اين رو وجود مبارك اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد: آيا ديده‌ايد هيچ عاقلى به حال ديگران گريه كند و به حال خود ننالد؟ عقل آن است كه انسان از طعامى كه در سفره دارد هم خود سير شود و هم گرسنه را سير كند. درباره تغذيه روح و تهذيب اخلاق نيز چنين است. انسان موظف است جان گرسنه و تشنه خود را با فضايل و كرايم اخلاقى، سير و سيراب كند و آنگاه مقدارى هم به غير خود بچشاند؛ يعنى پس از تهذيب خود به فكر تهذيب ديگران باشد. اگر خود را اصلاح نكرده‌ايم در حقيقت معروف را دوست نداشته و از منكر منزجر نبوده‌ايم وگرنه به معروف عمل مى‌كرديم و از منكر باز مى‌مانديم. بنابراين، با اين تحليل علوى (صلوات الله و سلامه عليه) معلوم مى‌شود كه فضول و عقول كيست.

امام اميرالمؤمنين عليه‌السلام خود نيز مى فرمايد: پروردگارم به من قلبى عَقول و لسانى سَئول بخشيده است: انَّ ربي و هب لي قلبا عَقولا و لسانا سَؤولا؛ قلب عقول قلبى است كه عاقلانه بينديشد و لسان سئول لسان پر سؤال است كه هر چه را نداند(3) مى‌پرسد.

پي‌نوشت‌ها:

1- سوره انفطار، آيه 6.

2- نهج البلاغه، خطبه 223.

3- بحارالانوار، ج 40، ص 157 و 178.

منبع:

کتاب مراحل اخلاق در قرآن، آية الله جوادي آملي

يكى از موانع مهم تهذيب نفس و سير و سلوك الى الله آن است كه ما همواره به بيرون از خود مى‌نگريم و از خود غافليم و در حقيقت فضول هستيم نه عقول؛ فرق فضول و عقول اين است كه انسان عقول، ابتدا به درون و آنگاه به بيرون، ولى انسان فضول، همواره به بيرون از خود مى‌نگرد.


 
comment نظرات ()